Veere, doorvoerhaven voor leeuwen

Een leeuw voor de koning van Schotland, 1474
Tijdens een speurtocht op de site van het Zeeuws Archief stuitte mede-onderzoeker Michiel van Wijngarden op een zeer interessante bron. Het is een stuk in het archief van de Heren van Veere, 1359-1590 (toegangsnummer 2750). Binnen dit toegangsnummer is inventarisnummer 408 een brief van Hendrik van Borsele, heer van Veere, aan Jacobus III, koning van Schotland, waarin hij hem meedeelt dat hij hem de aan de schipper Hendrik Adriaansz. mee gegeven jonge leeuw schenkt en hem verzekert van zijn vriendschap (1474). Zie de afbeeldingen. Veere had in deze tijd een bloeiende handel met Schotland (o.a. wol) en het was er de Heeren van Veere dus veel aan gelegen om goede betrekkingen te hebben met de koning van Schotland.

Deze vondst is sensationeel! Drie jaar vóór het Kamper raadslid Rotger Scheer in een Zeeuwse haven twee jonge leeuwen ophaalde (1477), kwam in de haven van Veere ook een leeuw aan! Zijn de twee leeuwen van Kampen ook via Veere in de Nederlanden aangekomen? Wellicht met dezelfde Zeeuwse handelaar die handelde met Portugese kooplui. Wie was deze Zeeuwse handelaar en wie waren de Portugese kooplui?

Op basis van deze verrassende vondst contacteerden wij het Zeeuwse Archief. Wij kwamen vervolgens voor nog een grote verrassing te staan. Het Zeeuwse Archief blijkt een goudmijn te zijn, wat ons betreft.

Een jong leeuwenpaar voor Karel de Stoute, 1469
Niet alleen blijkt het Zeeuws Archief goed gedocumenteerd en georganiseerd, ook zijn de medewerkers van het Zeeuws Archief bereid geweest vragen van ons te beantwoorden en aanvullende informatie te verschaffen. Met name de heer Ivo van Loo bleek over veel kennis te beschikken. Hij liet ons weten dat het bovengenoemde stuk (zie illustraties) ook vermeld is in M. Damen, De staat van dienst. De gewestelijke ambtenaren van Holland en Zeeland in de Bourgondische periode (1425-1482) (Hilversum, 2000), p. 284, noot 43. Hij benadrukte dat bron en publicatie niet eenduidig zijn of de jonge leeuw werd aangeboden aan de Schotse koning Jacobus II of Jacobus III.

Hij had ook nog een verrassing voor ons. “Verder is in dezelfde publicatie op gelijke plaats vermeld dat er al eerder sprake was van leeuwen in Zeeland, in het bijzonder in Veere. In augustus 1469 verbleef Karel de Stoute op Walcheren in verband met zijn huldiging en de toekenning van een nieuwe bede door de Staten van Zeeland. Hij resideerde op Hendrik van Borselens kasteel Zandenburg buiten Veere. De gastheer offreerde Karel een voor deze gelegenheid koninklijk cadeau: een jong leeuwenpaar.” (Bron: email van dhr Ivo van Loo aan ondergetekende d.d. 29 mei 2017).

Een leeuwenpaar! Niet alleen kwam er in 1474 een jonge leeuw in Veere aan, die aan de koning van Schotland werd aangeboden, maar zelfs nóg eerder, in 1469, een leeuwenpaar. De ontvanger was Karel de Stoute, zoon van Filips de Goede en… Isabel van Portugal(sic!). Portugal?! Er kondigt zich hier wellicht een nieuwe onderzoeksterrein aan. Sinds de heerschappij van Filips de Goede (geb. Dijon, 1396 – overl. Brugge, 1467) lag het economische zwaartepunt van het Bourgondische Rijk in de Lage Landen (m.n. Vlaanderen). We komen hier nog op terug, maar nu eerst verder met de leeuwen in Zeeland, Veere.

Filips de Goede (geb. Dijon, 1396 – overl. Brugge, 1467)

Isabel van Portugal, echtgenoot van Filips de Goede (1397 – 1472)

Karel de Stoute, zoon van Filips de Goede en Isabel van Portugal (1433 – 1477)

Kaart van Bourgondië, 1477

 

 

 

 

 

 

 

Zeeland, Veere
Het lijkt er sterk op dat Veere een cruciale rol heeft gespeeld in het vervoer van leeuwen naar de Nederlanden. Onze aanvankelijke inschatting dat vier Zeeuwse havensteden hiervoor in aanmerking komen – Middelburg, Arnemuiden, Zierikzee en Veere – gaf de heer van Loo aanleiding tot het volgende commentaar:

“Zoals u terecht schrijft zijn hiervoor vier havensteden die in aanmerking komen Middelburg, Arnemuiden, Zierikzee en Veere. Zierikzee was een belangrijke haven in de vijftiende en zestiende eeuw, net als Middelburg. Arnemuiden was eigenlijk verreweg de belangrijkste haven, als voorhaven van de Zeeuwse hoofdstad en ankerplaats van de befaamde Walcherse rede. Veere komt echter het meest in aanmerking. Alle gegevens beschouwd, is het niet ondenkbaar dat we niet zozeer aan incidentele handel in leeuwen moeten denken maar aan het bestaan van een menagerie op slot Sandenburg, een zeer belangrijk hof van de Bourgondiërs dat eigendom was van de machtige Zeeuwse edelman Hendrik van Borselen.” Laatstgenoemde, heer van Veere, is degene die de koning van Schotland een leeuw aanbood, in 1474 (zie hierboven).

Een collega onderzoeker van de heer van Loo, de kunsthistorica Katie Heyning, is de bron van de volgende belangrijke informatie. Filips de Goede bezat in Hof ten Walle in Gent een leeuwen- en wilde dierenkooi met luipaarden, beren, leeuwen en andere wilde dieren (zie: Walter Prevenier, Prinsen en poorters. Beelden van de laat-middeleeuwse samenleving in de Bourgondische Nederlanden 1384-1530 (Antwerpen, 1998). Dhr van Loo besluit zijn email met een hypothese: “Bewijzen hebben we niet, is het niet aannemelijk dat Hendrik van Borselen ook zo’n tuin bezat? De leeuwen en eventueel andere exotische dieren zouden zeer wel kunnen zijn aangebracht door de intensieve handel met de Zuid-Europese landen Portugal en Spanje. Zeeland met de machtige Walcherse rede was de toegangspoort van Noord-Europa met handelscontacten in alle windstreken.”

Een dierentuin in Veere? Wie weet. We verplaatsen ons onderzoek de komende tijd naar Walcheren, naar het Zeeuws Archief in Middelburg en met name de archieven van Veere.
Alleen al het oud-archief van Veere bevat 330 meter archief van de Heren van Borsele van Veere!
PS Aanvulling: Een gezaghebbende bron binnen het Zeeuws Archief spreekt dit laatste tegen (dat er 330 meter archief van de Heren van Veere zou bestaan) : “Dit klopt niet; 33 meter zou al veel zijn” (bron: dhr Ivo van Loo, 5 september 2017, te Middelburg).

NB Deze Deze posting over de leeuwen die werden aangeboden aan de koning van Schotland (1474) en aan Karel de Stoute (1469) werd eerder gepubliceerd in een algemeen overzicht van de onderzoeksresultaten in het derde jaar van deze blog.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in 1469, 1474, 1477, 15e eeuw, Arnemuiden, beren, Borsele, Bourgondische Nederlanden, Brugge, De Staten van Zeeland, exotische dieren, Filips de Goede, geschiedenis van Middelburg, heer van Veere, Heeren van Veere, Hendrik Adriaansz., Hendrik van Borsele, Heren van Veere, Hertog van Bourgondie, Hof ten Walle, Isabel van Portugal, Ivo van Loo, Jacobus II, Jacobus III, Kampen, Karel de Stoute, Katie Heyning, Lage Landen, Leeuwen, leeuwenverzorger, Lissabon, luipaarden, Michiel van Wijngaarden, Middelburg, Middeleeuwen, Nederlanden, Noordelijke Nederlanden, Oudste publieke dierentuin van Nederland, papagaaien, Portugal, Rekenkamer van Zeeland, Rotger Scheer, Sandenburg, Schotland, Veere, Vlaanderen, Vlissingen, Walcheren, Walter Prevenier, Wikipedia, Zandenburg, Zeeland, Zeeuws Archief, Zierikzee, Zuidelijke Nederlanden. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s