Leeuwen op kasteel Rosendael in 1342

De jongste uitgave van het tijdschrift ‘Mooi Gelderland’ (zomer 2017) bevat een interessant artikel met de opmerkelijke titel: ‘Koning Leeuw regeerde op Rosendael’. Op dit artikel, van de hand van Aafje Groustra, is het volgende gebaseerd. Ik ben dank verschuldigd aan Michiel van Wijngaarden die mij op dit artikel attent maakte.

De auteur van ‘Koning Leeuw regeerde op Rosendael’ presenteert een verrassend feit: in 1342 liepen er op kasteel Rosendael (bij Arnhem) leeuwen rond…! De eer van deze vondst komt toe aan Aafje Groustra. Zij is historica en doet promotie-onderzoek naar de financiële huishouding van de hertogen van Gelre van 1423 tot 1500. Speciaal voor ‘Mooi Gelderland’ ging zij nog verder terug in de tijd, op zoek naar sporen van exotische dieren in Gelderland. En die heeft ze gevonden! Bij mijn weten is dit de oudste vermelding van leeuwen in de Noordelijke Nederlanden, maar wie weet zijn er nog andere bronnen met nog oudere vermeldingen.

Zoals ik eerder op dit blog heb geschreven, brachten vooral de Portugese en Spaanse ontdekkingen in de 15e en 16e eeuw een aanvoer van exotische dieren met zich mee. Religieuze en politieke machthebbers ontleenden prestige aan het bezit van exotische dieren. Het bijzondere aan de vondst van Aafje Groustra is dat er op kasteel Rosendael leeuwen rondliepen vér voor de Portugese expansie langs de kust van Afrika – na ongeveer 1440 – en de ontdekking van de Amerika’s (1492). Ook elders in de Nederlanden omringden vorsten, graven, hertogen en andere machtshebbers zich met exotische dieren, in eerste instantie uit gebieden rond de Middellandse Zee. Via handelaren, pelgrims en kruisvaarders was men bekend en min of meer vertrouwd geraakt met de mediterrane wereld en de exotische diersoorten in dit gebied.

De hertogen van Gelre hadden niet minder dan 24 kastelen, waarvan kasteel Rosendael hun favoriet was. Historica Aafje Groustra, spittend in Middeleeuwse archieven, ontdekte een document/tekst uit 1342 waarin over leeuwen wordt gesproken, alsook over het bestaan van een leeuwenverzorger (‘Peter’). In deze tijd voerde Reinoud II, hertog van Gelre en graaf van Zutphen, de scepter op kasteel Rosendael. In 1342 werden ongeveer 66 schapen aan de leeuwen gevoerd, zo las zij. Dit roept natuurlijk de vraag op hoeveel leeuwen er op kasteel Rosendael huisden. Helaas zijn uit die tijd veel documenten verloren gegaan – zowel hier in Gelderland als elders – zodat dat moeilijk is na te gaan. In 1818 schreef mr. Gerard van Hasselt echter een boek over kasteel Rosendael, ‘Roozendaal als de prachtigste bezitting van de Geldersche Graven en Hertogen’. Hij maakte daarbij gebruik van documenten die thans niet meer bestaan. Dit secondaire materaal (boek) is hierdoor dus een primaire bron geworden. Gerard van Hasselt vermeldt in zijn boek dat in 5 maanden tijd 114 schapen aan de leeuwen werden gevoerd. Aafje Groustra voert een berekening op, op basis van informatie over het eetgedrag en –patroon van leeuwen zoals verschaft door leeuwenverzorger Hennie Bremer van Burgers’ Zoo. Volgens deze berekening zouden er in de bewuste periode niet minder dan 16 leeuwen op kasteel Rosendael zijn geweest!

Dit aantal lijkt mij aan de hoge kant. Wie zegt dat alle gekochte 114 schapen daadwerkelijk door de leeuwen zijn verslonden? In een tijd dat armoede troef was onder de gewone bevolking is het aannemelijk dat er af een toe een schaap verdween in de magen van hongerige dorpelingen, lijfeigenen of horigen. Van Hasselt’s werk is ook omstreden. Collega-historici kritiseerden zijn methode en wezen op zijn beperkingen en onnauwkeurigheden. Hoe dan ook, het belangrijkste gegeven is dat er meerdere leeuwen op Rosendael waren. Ruim 130 jaar voordat Kampen zijn leeuwen ontving uit Portugal! Vermeldenswaard is nog dat er niet alleen leeuwen huisden op kasteel Rosendael, maar ook zwarte pauwen, sierzwanen, papegaaien, windhonden. Een hele dierentuin dus. Er zijn echter geen aanwijzingingen gevonden dat het publiek tegen betaling deze dieren kon bekijken, waarmee de ‘dierentuin’ een besloten karakter had (‘privé-dierentuin’).

Berberleeuw, Atlasleeuw of Barbarijse leeuw

Tot slot staan we nog even stil bij de herkomst van deze leeuwen van kasteel Rosendael. Het jaartal, 1342, in het midden van de 14e eeuw, maakt het erg onwaarschijnlijk dat het hier leeuwen uit Sub-Sahara Afrika betreft. De grote geografische ontdekkingen van Portugal en Spanje vonden pas vanaf de tweede helft van de 15e eeuw plaats. Met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid kunnen we dan ook stellen dat deze leeuwen op kasteel Rosendael Berberleeuwen uit Noord-Afrika – Marokko, Algerije, Tunesië – waren. Daar zijn ook andere aanwijzingen voor (zie hieronder.) De Berberleeuw, ook wel Atlasleeuw of Barbarijse leeuw genoemd, is in 1920 uitgestorven.

NB Deze posting over de ‘Leeuwen op Kasteel Rosendael in 1342’ werd eerder gepubliceerd in een algemeen overzicht van de onderzoeksresultaten in het derde jaar van deze blog.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in 'Mooi Gelderland', 1342, 1440, 1492, 14e eeuw, 1500, 15e eeuw, 16e eeuw, 1818, Aafje Groustra, Algerije, Arnhem, Atlasleeuw, Barbarijse leeuw, Berberleeuw, Burger's Zoo, exotische dieren, Gelderland, Gerard van Hasselt, Hennie Bremer, Kampen, Kasteel Rosendael, Leeuwen, leeuwenverzorger, Marokko, Michiel van Wijngaarden, Middeleeuwen, Nederlanden, Noordelijke Nederlanden, ontdekkingsreizen, papagaaien, Reinoud II, Roozendaal, Rosendael, Tunesie, Zutphen. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s