Derde ‘blog’-verjaardag: nieuwe onderzoeksresultaten

Afgelopen week is de derde verjaardag van dit blog bijna ongemerkt voorbij gegaan. Deze derde verjaardag is wellicht een goede reden even stil te staan bij de openstaande vragen – ‘Waar kwamen de leeuwen van Kampen vandaan?’ En: ‘Via welke Zeeuwse haven bereikten zij Kampen?’ – en bij de ‘oogst’ van onze onderzoeksactiviteiten gedurende het afgelopen jaar. De grote vraag die ik hier eerst aan de orde wil stellen is: ‘Zijn we iets opgeschoten met ons onderzoek?’

Om deze laatste vraag meteen te beantwoorden: Ja en Nee. Het is ons duidelijk geworden dat we in het Stadsarchief Kampen weinig nieuwe informatie zullen ontdekken die meer licht doet schijnen op de achtergrond, herkomst en het verdere leven van ‘de leeuwen van Kampen’. We zullen het onderzoek moeten voortzetten in Zeeland, Portugal of Lübeck. Toch heeft het afgelopen jaar veel nieuwe informatie en inzichten opgeleverd, vooral dankzij het internet-speurwerk van Michiel van Wijngaarden. Internet is een bijna onuitputtelijke bron van verrassende ontdekkingen en we hebben goede hoop dat er in de toekomst nog meer interessante archief- en/of internetvondsten te rapporteren zullen zijn.

Hieronder dan de oogst van het afgelopen jaar. Deze posting bevat alle resultaten van het onderzoeksjaar. De lengte van de integrale tekst is voor een totaaloverzicht wel handig, maar is niet gebruiks- of lezersvriendelijk. Daarom heb ik drie onderdelen ook afzonderlijk gepubliceerd: (1) Leeuwen op kasteel Rosendael in 1342; (2) Het Hof ten Walle te Gent (14e – 16e eeuw) en (3) Veere, doorvoerhaven voor leeuwen.

Leeuwen op kasteel Rosendael in 1342
In de nieuwste uitgave van het tijdschrift ‘Mooi Gelderland’ (zomer 2017) staat een interessant artikel met de pakkende titel: ‘Koning Leeuw regeerde op Rosendael’. Hieraan is de volgende informatie ontleend.

De eerste vermelding van leeuwen op kasteel Rosendael (bij Arnhem, in Gelderland) dateert van …. 1342! De eer van deze vondst komt toe aan Aafje Groustra. Zij is historica en doet promotie-onderzoek naar de financiële huishouding van de hertogen van Gelre van 1423 tot 1500. Speciaal voor ‘Mooi Gelderland’ ging zij nog verder terug in de tijd, op zoek naar sporen van exotische dieren in Gelderland. En die heeft ze gevonden! Bij mijn weten zijn dit de oudste vermeldingen van exotische dieren in de Noordelijke Nederlanden, maar wie weet zijn er nog andere bronnen met nog oudere vermeldingen van exotische dieren.

Zoals ik hiervoor heb geschreven, brachten vooral de Portugese en Spaanse ontdekkingen in de 15e en 16e eeuw een aanvoer van exotische dieren met zich mee. Religieuze en politieke machthebbers ontleenden prestige aan het bezit van exotische dieren. Het bijzondere aan de vondst van Aafje Groustra is dat er op kasteel Rosendael leeuwen rondliepen vér voor de Portugese expansie langs de kust van Afrika – na ongeveer 1440 – en de ontdekking van de Amerika’s (1492). Ook elders in de Nederlanden omringden vorsten, graven, hertogen en andere machtshebbers zich met exotische dieren, in eerste instantie uit gebieden rond de Middellandse Zee. Via handelaren, pelgrims en kruisvaarders was men bekend en min of meer vertrouwd geraakt met de mediterrane wereld en de exotische diersoorten in dit gebied.

De hertogen van Gelre hadden niet minder dan 24 kastelen, waarvan kasteel Rosendael hun favoriet was. Historica Aafje Groustra, spittend in Middeleeuwse archieven, ontdekte een document/tekst uit 1342 waarin over leeuwen wordt gesproken, alsook over het bestaan van een leeuwenverzorger (‘Peter’). In deze tijd voerde Reinoud II, hertog van Gelre en graaf van Zutphen, de scepter op kasteel Rosendael. In 1342 werden ongeveer 66 schapen aan de leeuwen gevoerd, zo las zij. Dit roept natuurlijk de vraag op hoeveel leeuwen er op kasteel Rosendael huisden. Helaas zijn uit die tijd veel documenten verloren gegaan – zowel hier in Gelderland als elders – zodat dat moeilijk is na te gaan. In 1818 schreef mr. Gerard van Hasselt echter een boek over kasteel Rosendael, ‘Roozendaal als de prachtigste bezitting van de Geldersche Graven en Hertogen’. Hij maakte daarbij gebruik van documenten die thans niet meer bestaan. Dit secondaire materaal (boek) is hierdoor dus een primaire bron geworden. Gerard van Hasselt vermeldt in zijn boek dat in 5 maanden tijd 114 schapen aan de leeuwen werden gevoerd. Aafje Groustra voert een berekening op, op basis van informatie over het eetgedrag en –patroon van leeuwen zoals verschaft door leeuwenverzorger Hennie Bremer van Burgers’ Zoo. Volgens deze berekening zouden er in de bewuste periode niet minder dan 16 leeuwen op kasteel Rosendael zijn geweest!

Dit aantal lijkt mij aan de hoge kant. Wie zegt dat alle gekochte 114 schapen daadwerkelijk door de leeuwen zijn verslonden? In een tijd dat armoede troef was onder de gewone bevolking is het aannemelijk dat er af een toe een schaap verdween in de magen van hongerige dorpelingen, lijfeigenen of horigen. Van Hasselt’s werk is ook omstreden. Collega-historici kritiseerden zijn methode en wezen op zijn beperkingen en onnauwkeurigheden. Hoe dan ook, het belangrijkste gegeven is dat er meerdere leeuwen op Rosendael waren. Ruim 130 jaar voordat Kampen zijn leeuwen ontving uit Portugal! Vermeldenswaard is nog dat er niet alleen leeuwen huisden op kasteel Rosendael, maar ook zwarte pauwen, sierzwanen, papegaaien, windhonden. Een hele dierentuin dus. Er zijn echter geen aanwijzingingen gevonden dat het publiek tegen betaling deze dieren kon bekijken, waarmee de ‘dierentuin’ een besloten karakter had (‘privé-dierentuin’).

Berberleeuw, Atlasleeuw of Barbarijse leeuw

Tot slot staan we nog even stil bij de herkomst van deze leeuwen van kasteel Rosendael. Het jaartal, 1342, in het midden van de 14e eeuw, maakt het erg onwaarschijnlijk dat het hier leeuwen uit Sub-Sahara Afrika betreft. De grote geografische ontdekkingen van Portugal en Spanje vonden pas vanaf de tweede helft van de 15e eeuw plaats. Met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid kunnen we dan ook stellen dat deze leeuwen op kasteel Rosendael Berberleeuwen uit Noord-Afrika – Marokko, Algerije, Tunesië – waren. Daar zijn ook andere aanwijzingen voor (zie hieronder.) De Berberleeuw, ook wel Atlasleeuw of Barbarijse leeuw genoemd, is in 1920 uitgestorven.

De dromedaris van de graaf van Holland en de hertogin van Brabant, 1408

Zoals gezegd was het bezit van exotische dieren vooral een statusverhogend bezit voor de machtigen op deze aarde, zelfs in de relatief ‘kleine’ graafschappen en hertogdommen in de Nederlanden. Het schenken van exotische dieren was ook belangrijk om relaties te onderhouden of te versterken. Leeuwen, luipaarden, beren spraken natuurlijk sterk tot de verbeelding en hoewel een kameel of dromedaris minder ‘vorstelijk’ was, stonden deze mediterrane dieren ook hoog in aanzien. In 1408 kreeg graaf Willem VI (r. 1404 – 1417) in zijn Haagse residentie een dromedaris van de vrouwe van Egmond cadeau, die hij weer doorgaf aan de hertogin van Brabant. (Bron: Dick Boer, ‘Dromedaris’, in: Madoc, jaargang 30, nr 4, 2016, pp. 202-203).

Het Hof ten Walle te Gent, 14e – 16e eeuw
Het Hof ten Walle was de residentie van de burggraaf van Gent. Het bekendst is het echter als de geboorteplaats van Karel V (24 februari 1500) en sindsdien de Prinsenhof genoemd.

Het Hof ten Walle of Prinsenhof

Het hof is anno 2017 nagenoeg geheel verdwenen. Op Wikipedia, de moderne encyclopedie voor de internetgebruikers, lezen we hierover dat zich bij het Prinsenhof ook een (thans ontoegankelijke) Leeuwenhof bevond. Dit verwijst naar een dierentuin die hier al in de 14e eeuw bestond. In 1360 doodde een ontsnapte leeuw zelfs drie mensen. Een aantal leeuwen, door de bey van Tunis aan keizer Karel V  geschonken, kwam ook in het Leeuwenhof terecht. De dierentuin bleef bestaan tot in de 17e eeuw. In 1650 werden de gebouwen verkocht aan de Orde van de Ongeschoeide Karmelieten die de dierentuin omvormden tot kloostertuin (zie ook mijn posting van 16 mei 2016 over de hertog van Bourgondië – Filips de Goede – wiens leeuw in Gent werd gehouden).

Maar er is nog meer bekend over het Hof ten Walle. Met name de Gentse onderzoeker Daniël Lievois geeft ons meer informatie over het Hof ten Walle en zijn bewoners, weliswaar in de 16 eeuw, maar op basis van zijn historisch onderzoek komen we tot belangrijke conclusies. Lievois heeft onderzoek gedaan naar het Hof ten Walle en zijn bewoners ten tijde van het leven van Karel V (1500 – 1558) aan de hand van rekeningen van de ontvanger(-generaal) van Oost-Vlaanderen voor bouwwerken en onderhoudswerken aan het Hof ten Walle en het Leeuwenhof, in sommige gevallen van Gentse stadsrekeningen. Deze archiefdocumenten zijn aangevuld met en getoetst aan andere bronnen en archiefdocumenten (vermeld in zijn publicatie). Het mag oninteressant lijken oude rekeningen uit de middeleeuwen na te pluizen, maar Daniël Lievois’ werk toont aan dat achter deze rekeningen veel interessante informatie schuilt.

Daniël Lievois vermeldt op verschillende plaatsen het bestaan van leeuwenhokken en een berenhok of -kooi. Op p.156 heeft hij het over meerdere leeuwen en één beer. Ook op p.174 heeft hij het over meerdere leeuwen en slechts één beer (dit betreft het jaar 1539). Elders noemt hij negen leeuwen en drie linxen (p. 187) en twee papegaaien (p.191). Er is dus in zekere zin sprake van een dierentuin in het Hof ten Walle.

Interessant is zijn vermelding dat in 1514 de voornaamste werkzaamheden betrekking hadden op het Leeuwenhof. “Er werd een nieuwe grote drieledige dennenhouten toegangspoort met een kijkluikje aangebracht. De meester-timmerlieden Joos van Ooteghem en Joos Valkeman werkten herhaaldelijk aan de leeuwenhokken en herstelden de koffers waarin de jonge leeuwen naar keizer Maximiliaan in Innsbruck werden gezonden. Ook madame Marie, de toekomstige Maria van Hongarije, kreeg een zending met leeuwen en een leeuwin toegestuurd, wellicht naar aanleiding van haar vertrek op 2 mei naar Wien ter voorbereiding van haar huwelijk.” (p. 150).

Op p.159 vermeldt hij het uitlaten van de welpen (sic!) uit hun hokken. In 1530 ontsnapte de beer uit zijn kooi (p. 163). In 1547 bestond de inventaris van de dierentuin blijkbaar uit heel wat dieren: “De negen Ieeuwen en de beer hadden het gezelschap van drie lynxen (…)”; ook is er sprake van tenminste twee welpen (p. 187). Met dit laatste is aangetoond dat er zowel leeuwen als leeuwinnen aanwezig waren, maar dit was al eerder gebleken (zie hierboven, p. 150).
(Bron: Daniël Lievois, ‘Het Hof ten Walle te Gent ten tijde van Karel V’, pp. 135 – 191.)

Een leeuw voor de koning van Schotland, 1474
De meest opmerkelijke vondst van Michiel van Wijngaarden is de volgende. Tijdens een speurtocht op de site van het Zeeuws Archief stuitte hij op een zeer interessante bron. Het is een stuk in het archief van de Heren van Veere, 1359-1590 (toegangsnummer 2750). Binnen dit toegangsnummer is inventarisnummer 408 een brief van Hendrik van Borsele, heer van Veere, aan Jacobus III, koning van Schotland, waarin hij hem meedeelt dat hij hem de aan de schipper Hendrik Adriaansz. mee gegeven jonge leeuw schenkt en hem verzekert van zijn vriendschap (1474). Zie de afbeeldingen. Veere had in deze tijd een bloeiende handel met Schotland (o.a. wol) en het was er de Heeren van Veere dus veel aan gelegen om goede betrekkingen te hebben met de koning van Schotland.

Deze vondst is sensationeel! Drie jaar vóór het Kamper raadslid Rotger Scheer in een Zeeuwse haven twee jonge leeuwen ophaalde (1477), kwam in de haven van Veere ook een leeuw aan! Zijn de twee leeuwen van Kampen ook via Veere in de Nederlanden aangekomen? Wellicht met dezelfde Zeeuwse handelaar die handelde met Portugese kooplui. Wie was deze Zeeuwse handelaar en wie waren de Portugese kooplui?

Nog meer leeuwen in het Zeeuws Archief
Niet alleen blijkt het Zeeuws Archief goed gedocumenteerd en georganiseerd, ook zijn de medewerkers van het Zeeuws Archief bereid geweest vragen van ons te beantwoorden en aanvullende informatie te verschaffen. Met name de heer Ivo van Loo bleek over veel kennis te beschikken. Hij liet ons weten dat het bovengenoemde stuk (zie illustraties) ook vermeld is in M. Damen, De staat van dienst. De gewestelijke ambtenaren van Holland en Zeeland in de Bourgondische periode (1425-1482) (Hilversum, 2000), p. 284, noot 43. Hij benadrukte dat bron en publicatie niet eenduidig zijn of de jonge leeuw werd aangeboden aan de Schotse koning Jacobus II of Jacobus III.

Hij had ook nog een verrassing voor ons. “Verder is in dezelfde publicatie op gelijke plaats vermeld dat er al eerder sprake was van leeuwen in Zeeland, in het bijzonder in Veere. In augustus 1469 verbleef Karel de Stoute op Walcheren in verband met zijn huldiging en de toekenning van een nieuwe bede door de Staten van Zeeland. Hij resideerde op Hendrik van Borselens kasteel Zandenburg buiten Veere. De gastheer offreerde Karel een voor deze gelegenheid koninklijk cadeau: een jong leeuwenpaar.” (Bron: email van dhr Ivo van Loo aan ondergetekende d.d. 29 mei 2017).

Een leeuwenpaar! Niet alleen kwam er in 1474 een jonge leeuw in Veere aan, die aan de koning van Schotland werd aangeboden, maar zelfs nóg eerder, in 1469, een leeuwenpaar. De ontvanger was Karel de Stoute, zoon van Filips de Goede en… Isabel van Portugal (sic!). Portugal?! Er kondigt zich hier wellicht een nieuwe onderzoeksterrein aan. Sinds de heerschappij van Filips de Goede (geb. Dijon, 1396 – overl. Brugge, 1467) lag het economische zwaartepunt van het Bourgondische Rijk in de Lage Landen (m.n. Vlaanderen). We komen hier nog op terug, maar nu eerst verder met de leeuwen in Zeeland, Veere!

Filips de Goede (geb. Dijon, 1396 – overl. Brugge, 1467)

Isabel van Portugal, echtgenoot van Filips de Goede (1397 – 1472)

Karel de Stoute, zoon van Filips de Goede en Isabel van Portugal (1433 – 1477)

Kaart van Bourgondië, 1477

 

 

 

 

 

 

 

Zeeland, Veere
Het lijkt er sterk op dat Veere een cruciale rol heeft gespeeld in het vervoer van leeuwen naar de Nederlanden. Onze aanvankelijke inschatting dat vier Zeeuwse havensteden hiervoor in aanmerking komen – Middelburg, Arnemuiden, Zierikzee en Veere – gaf de heer van Loo aanleiding tot het volgende commentaar:

“Zoals u terecht schrijft zijn hiervoor vier havensteden die in aanmerking komen Middelburg, Arnemuiden, Zierikzee en Veere. Zierikzee was een belangrijke haven in de vijftiende en zestiende eeuw, net als Middelburg. Arnemuiden was eigenlijk verreweg de belangrijkste haven, als voorhaven van de Zeeuwse hoofdstad en ankerplaats van de befaamde Walcherse rede. Veere komt echter het meest in aanmerking. Alle gegevens beschouwd, is het niet ondenkbaar dat we niet zozeer aan incidentele handel in leeuwen moeten denken maar aan het bestaan van een menagerie op slot Sandenburg, een zeer belangrijk hof van de Bourgondiërs dat eigendom was van de machtige Zeeuwse edelman Hendrik van Borselen.” Laatstgenoemde, heer van Veere, is degene die aan de koning van Schotland een leeuw aanbood, in 1474 (zie hierboven).

Een collega onderzoeker van de heer van Loo, de kunsthistorica Katie Heyning, is de bron van de volgende belangrijke informatie. Filips de Goede bezat in Hof ten Walle in Gent een leeuwen- en wilde dierenkooi met luipaarden, beren, leeuwen en andere wilde dieren (zie: Walter Prevenier, Prinsen en poorters. Beelden van de laat-middeleeuwse samenleving in de Bourgondische Nederlanden 1384-1530 (Antwerpen, 1998). Dhr van Loo besluit zijn email met een hypothese: “Bewijzen hebben we niet, is het niet aannemelijk dat Hendrik van Borselen ook zo’n tuin bezat? De leeuwen en eventueel andere exotische dieren zouden zeer wel kunnen zijn aangebracht door de intensieve handel met de Zuid-Europese landen Portugal en Spanje. Zeeland met de machtige Walcherse rede was de toegangspoort van Noord-Europa met handelscontacten in alle windstreken.”

Een dierentuin in Veere? Wie weet. We verplaatsen ons onderzoek de komende tijd naar Walcheren, naar het Zeeuws Archief in Middelburg en met name de archieven van Veere.
Alleen al het oud-archief van Veere bevat 330 meter archief van de Heren van Borsele van Veere!

We melden verdere voortgang en ontdekkingen in de komende maanden op dit blog.

Wordt vervolgd.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in 1342, 1360, 1408, 1423, 1434, 1469, 1474, 1477, 1483, 1492, 14e eeuw, 1500, 1514, 1530, 1547, 1558, 1560, 1574, 1580, 15e eeuw, 1650, 1673, 16e eeuw, 1818, 2016, 2017, Aafje Groustra, Algerije, Arnemuiden, Arnhem, Atlasleeuw, Barbarijse leeuw, Berberleeuw, beren, Borsele, Bourgondische Nederlanden, Brabant, Brugge, Burger's Zoo, Columbus, Daniël Lievois, de Bey van Tunis, De Staten van Zeeland, Dick Boer, Dijon, dromedaris, exotische dieren, Filips de Goede, Gelderland, Gent, Gerard van Hasselt, geschiedenis van Middelburg, Graaf Willem VI, heer van Veere, Heeren van Veere, Hendrik Adriaansz., Hendrik van Borsele, Hennie Bremer, Heren van Veere, Hertog van Bourgondie, Hertog van Gelre, Hilversum, Hof ten Walle, Holland, Innsbruck, Isabel van Portugal, Ivo van Loo, Jacobus II, Jacobus III, Joos van Ooteghem, Jos Valkeman, Kampen, Karel de Stoute, Karel V, Kasteel Rosendael, Katie Heyning, keizer Maximiliaan, Lage Landen, Lübeck, Leeuwen, Leeuwenhof, leeuwenverzorger, Lissabon, luipaarden, lynxen, M. Damen, Madoc, Maria van Hongarije, Marokko, Michiel van Wijngaarden, Middelburg, Middeleeuwen, Nederlanden, Noordelijke Nederlanden, Ongeschoeide Karmelieten, ontdekkingsreizen, Oost-Vlaanderen, papagaaien, Portugal, Prinsenhof, Reinoud II, Roozendaal, Rosendael, Rotger Scheer, Sandenburg, Schotland, Stadsarchief Kampen, Tunesie, Tunis, Veere, Vlaanderen, Walcheren, Walter Prevenier, Wenen, Wien, Wikipedia, Zandenburg, Zeeland, Zeeuws Archief, Zierikzee, Zuidelijke Nederlanden, Zutphen. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s