Tweede ‘blog’-verjaardag: terugblik en vooruitblik

Dit blog bestaat vandaag twee jaar. Een goede reden om even stil te staan bij de huidige stand van zaken en de schijnwerpers te richten op de vooruitzichten en plannen, zoals ik dit ook heb gedaan bij gelegenheid van de eerste verjaardag.

De voormalige Van Heutszkazerne in Kampen

De voormalige Van Heutszkazerne in Kampen

De afgelopen maanden waren rustig wat betreft onderzoek, onder meer omdat het Stadsarchief (tijdelijk) gesloten was wegens de verhuizing van de Molenstraat naar de Stadskazerne, de voormalige Van Heutszkazerne, aan het Van Heutszplein. Binnenkort, medio september, gaat het Stadsarchief weer open voor het publiek. Ik verheug me erop. Tijdens de sluitingsperiode was het nog steeds mogelijk onderzoek te blijven doen, want veel materiaal is digitaal beschikbaar en online te raadplegen. Maar rechtstreeks contact met medewerkers van het Stadsarchief is naast prettig ook nuttig. Zij zijn waardevolle bronnen van informatie, met name Otto Ottens, André Troost en Michiel van Wijngaarden, die mij in het verleden grote diensten hebben bewezen met hun adviezen en assistentie en – met name Michiel – het ‘vertaalwerk’, het omzetten van de middeleeuwse teksten in begrijpelijk, hedendaags Nederlands. Belangrijke historische documenten zijn met behulp van Michiel ontsloten en nu, via dit blog, voor iedereen toegankelijk.

Ik verwijs kortheidshalve naar de betreffende afleveringen van dit blog voor meer informatie over de drie belangrijkste onderwerpen: (1) de reis in 1477 van raadslid Rotger Scheer naar Zeeland om twee leeuwen, die aan Kampen (‘Campen’) waren geschonken, op te halen, (2) de aanstelling van een leeuwenverzorger, Jacop Johanszoon, in 1483 en (3) de schenking van twee leeuwen door ‘Campen’ aan mede-Hanzestad Lübeck, eveneens in 1483. Ik kwam tot drie bijzondere conclusies, maar er ontstonden ook weer nieuwe vragen.

De Leeuwentoren in Kampen, rond 1470 gebouwd.

De Leeuwentoren in Kampen, rond 1470 gebouwd.

De eerste belangrijke conclusie was dat de huisvesting van de leeuwen in de zogenoemde Leeuwentoren in het middeleeuwse Kampen vanaf 1477 en de mogelijkheid deze exotische dieren daar te bewonderen, betekenen dat Kampen waarschijnlijk de eerste publieke dierentuin in de Noordelijke Nederlanden bezat. De (thans) oudste openbare dierentuin van Nederland is zoals we weten Artis (opgericht in 1838), maar deze was dus niet de eerste. Die was in Kampen, in de late middeleeuwen.
De tweede conclusie is niet minder belangrijk. In 1483 produceerde het leeuwenpaar in de Leeuwentoren nageslacht. Het was in zoverre ik heb kunnen nagaan de eerste keer dat er in de Nederlanden leeuwen in gevangenschap werden geboren, waarschijnlijk een unicum in heel Noord-West Europa!
De derde conclusie, tenslotte, is even interessant als de voorgaande twee. De twee leeuwen die Hanzestad Lübeck in 1483 van ‘Campen’ kreeg, waren leeuwenwelpen die in dat jaar in Kampen waren geboren. Niet eerder is dit geconcludeerd en daarmee is dit een belangrijke historische ‘ontdekking’.

Tijdens mijn speurtocht in het Stadsarchief in het afgelopen jaar ontstonden ook weer nieuwe onderzoeksvragen. Ik noem hier de – voorlopig – drie belangrijkste vragen.

Allereerst blijft de hoofdvraag waarmee ik dit blog startte nog steeds onbeantwoord: Waar kwamen de leeuwen die ‘Campen’ in 1477 van Portugese vrienden kreeg vandaan? Het vermoeden wordt steeds sterker dat zij uit Noord-West Afrika of het savannegebied van West-Afrika kwamen. Ik kom hier vanzelfsprekend in volgende afleveringen van dit blog op terug.

Ten tweede, in welke stad in Zeeland haalde Rotger Scheer in 1477 de twee (vermoedelijk jonge) leeuwen op? Wellicht dat indien we deze haven- en handelsplaats kunnen identificeren we ook iets kunnen zeggen over haar handelsrelaties met Portugal. Daarmee komen we misschien iets dichter bij het antwoord op de vraag over de herkomst van de twee geschonken leeuwen.

Ten derde en tot slot, op het eerste gezicht is er een discrepantie tussen de datum van de bedankbrief van de stad Lübeck aan Kampen, voor de ontvangen leeuwen, en de datum van het contract met leeuwenverzorger Jacop Johanszoon (zie de betreffende aflevering van dit blog, laatste alinea’s). Ook dit zal in de komende tijd worden onderzocht, zodra het Stadsarchief weer haar deuren opent.

Voor ik deze aflevering van dit blog afsluit wil ik iets meer zeggen over de tweede hierboven genoemde vraag. Waar haalde Rotger Scheer in 1477 de leeuwen op? Als werkhypothese heb ik aangenomen dat vier steden in Zeeland hiervoor in aanmerking komen. Het zijn ArnemuidenMiddelburg, Veere en Zierikzee, de belangrijkste Zeeuwse handelssteden in die tijd. Op deze steden zal het onderzoek zich de komende tijd richten. Het is van belang hierbij in het achterhoofd te houden dat Middelburg als enige van deze vier steden niet over een eigen haven beschikte.

Vroege kaart van Zeeland door Jacob van Deventer (ong. 1560)

Vroege kaart van Zeeland door Jacob van Deventer (ong. 1560)

De afgelopen zomer heb ik benut voor een (eerste) bezoek aan Middelburg. De aanleiding was de expositie in het Zeeuws Archief over de slavenhandel door de Middelburgse Commercie Compagnie (MCC), een tentoonstelling die ik de lezer(es) overigens kan aanraden om te bezoeken voordat zij sluit, het komend najaar.  Het bezoek aan het Zeeuws Archief, het ook zeer de moeite van een bezoek waard Zeeuws Museum, en de fraaie Middeleeuwse stad Middelburg – helaas in mei 1940 gebombardeerd en grotendeels verwoest – leverden de volgende nieuwe bronnen van informatie en belangrijke contacten op.

De economisch historicus W.S. Unger heeft erg belangrijk werk op zijn naam staan. Niet alleen zijn bijdragen over de Nederlandse rol in de slavenhandel – een van meest beschamende zo niet de afschuwelijkste bladzijde in de Nederlandse geschiedenis – zijn zeer de moeite van het lezen waard. Hij heeft ook onschatbaar veel en goed werk gedaan met zijn bewerking van oorspronkelijk archiefmateriaal – helaas verloren gegaan bij hoger genoemd bombardement – inzake de geschiedenis van Middelburg, 1217 – 1574. De Zeeuwse historicus H.M. Kesteloo is een tweede bron van waardevolle informatie, met name de door hem gepubliceerde middeleeuwse stadsrekeningen van Middelburg. Een derde belangrijke bron vormen de archieven van de Rekenkamer van Zeeland.

Bovenstaande bronnen en inzichten dank ik aan mevrouw Anneke van Waarden, werkzaam bij het Zeeuws Archief. Ik hoop in de toekomst de contacten met haar te intensiveren, en met haar collega Ivo van Loo, die veel onderzoek heeft gedaan in de archieven van de Rekenkamer van Zeeland en er goed de weg in weet. Wie weet kan ik over een jaar – of eerder – op deze plaats rapporteren dat ik weer een stapje verder heb gezet in mijn onderzoek en erachter ben gekomen waarheen Rotger Scheer in 1477 reisde om er ‘de leeuwen van Campen’ op te halen, hoe deze ‘wilde dieren’ in Zeeland waren beland en de reden(en) waarom ‘Campen’ ze van Portugese ‘vrienden’ had gekregen.

Leeuw

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in 1217, 1477, 1483, 1560, 1574, 1580, 1838, André Troost, Anneke van Waarden, Arnemuiden, Artis, Campen, eerste in gevangenschap in Nederland geboren leeuwen, Eerste publieke dierentuin van Nederland, geschiedenis van Middelburg, H.M. Kesteloo, Hanze, Hanzestad, Hanzeverbond, Ivo van Loo, Jacob van Deventer, Jacop Johanssoen, Jacop Johanszoon, Kampen, Lage Landen, Lübeck, Leeuwen, Leeuwentoren, Lissabon, MCC, Michiel van Wijngaarden, Middelburg, Middelburgse Commercie Compagnie, Middeleeuwen, Nederlanden, Noord-West Afrika, Noordelijke Nederlanden, Noordwest Europa, Otto Ottens, Oudste publieke dierentuin van Nederland, Portugal, Rekenkamer van Zeeland, Rotger Scheer, Sahel, slavenhandel, Stadsarchief Kampen, Stadskazerne, Van Heutsz, Van Heutszkazerne, Van Heutszplein, Veere, W.S. Unger, West-Afrika, Westelijk Sahara, Zeeland, Zierikzee, Zuidelijke Nederlanden. Bookmark de permalink .

2 reacties op Tweede ‘blog’-verjaardag: terugblik en vooruitblik

  1. Beste Fred,
    Ik heb met veel plezier je verhaal over je onderzoek naar de schenking van de twee leeuwen tot nog toe gelezen.
    Ik kijk uit naar een vervolg en wens je veel succes.
    hartelijke groeten,
    Erna Kockelbergh-Landsaat

    Like

    • fredvdk zegt:

      Hallo Erna! Wat een leuke verrassing, een reactie van jou. Nooit gedacht dat dit blog jou zou bereiken. Je plezier is voor mij een extra stimulans met het onderzoek door te gaan!
      Alles goed met jou en Iwan? Hopelijk kruisen onze wegen zich nog in de nabije toekomst! Hartelijke groeten van huis tot huis, Fred

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s