Kampen schenkt twee jonge leeuwen aan Lübeck in 1483

Hoe uitzonderlijk waren de leeuwen in Kampen in de 15de eeuw?  

Om deze vraag te beantwoorden moeten we ver in de geschiedenis teruggaan. Het Romeinse Rijk bestreek al voor het begin van de christelijke jaartelling delen van Afrika en Azië. Exotische dieren uit deze gebieden zoals apen, giraffen, nijlpaarden, olifanten, leeuwen en tijgers werden naar Rome gebracht voor het vermaak, om indruk te maken of als lastdier gebruikt.

De Portugese en Spaanse ontdekkingsreizen in de 15de eeuw brachten een nieuwe aanvoer van exotische dieren met zich mee. Machthebbers schiepen er een genoegen in hun macht en rijkdom te tonen via het bezit van exotische dieren en ‘wilde beesten’. Zo had de paus in het Vaticaan papegaaien. De hertog van Bourgogne – een zelfstandig gebied binnen het Koninkrijk Frankrijk in de middeleeuwen – bezat een luipaard, een leeuw, kamelen en dromedarissen, zoals ook andere Franse hertogen exotische, zeldzame of wilde dieren hadden, evenals de ongelukkige koning van Frankrijk in die tijd, Lodewijk XI (1461-1483). Laatstgenoemde was waarschijnlijk in zijn tijd de grootste en wreedste ‘verzamelaar’ van exotische en wilde beesten.

De XVII provincies van de Nederlanden (‘Lage landen’) vóór de afscheiding van de zeven noordelijke provincies

Even terzijde, maar niet onbelangrijk: de leeuw van de hertog van Bourgogne werd gehouden in Gent (hierover meer in een later bericht). Het wordt wel eens vergeten dat Gent tot het midden van de 16e eeuw en van de belangrijkste steden van de Nederlanden was en een van de grootste in Noordwest Europa. Strikt genomen was er aan het einde van de 15e eeuw nog geen sprake van Noordelijke en/of Zuidelijke Nederlanden. Dat onderscheid ontstond pas nadat de zeven noordelijke provincies de Spaans-Habsburgse koning Filips II hadden afgezworen en zich hadden afgescheiden (in 1581 met het Plakkaat van Verlatinghe).
Bron van het voorafgaande: ‘Des animaux pour un roi mourant : Louis XI et les Hanséates de 1479 à 1483’, door Werner Paravicini, in: Commerce, Finances et Société (XIe – XVIe siècles). Recueil de travaux d’Histoire médiévale offert à M. Le Professeur Henri Dubois. Textes réunies par Ph. Contamine, Th. Dutour et B. Schnerb (Cultures et civilisations médiévales, 9). Paris, 1993, p. 101-121; geraadpleegd in Stadsarchief Kampen, en met dank aan Jaap van Gelderen voor de bronvermelding.

Om terug te komen op de vraag in de aanhef: ‘hoe uitzonderlijk waren leeuwen in Kampen eind 15e eeuw?’, er waren dus elders in Europa ook leeuwen (naar het schijnt ook in Londen – in dezelfde bron als hiervoor genoemd). Kampen had er echter twee, in de andere gevallen was het altijd maar één exemplaar. Bovendien betrof het in Kampen een leeuw en een leeuwin die – zoals we in de voorgaande aflevering hebben gezien – voor nakomelingen hebben gezorgd. In de loop van 1483 huisden er dus zelfs vier leeuwen in de Leeuwentoren aan de IJsselkade!

Nog een ander verschil tussen de leeuwen in Kampen en de leeuwen elders was dat de leeuwen in Kampen publiek bezit waren, van de stad Kampen, terwijl de andere leeuwen particulier eigendom waren.

Leeuwen als prestigieus relatiegeschenk

Hiervoor, in de aflevering ‘De schenking van twee leeuwen aan de stad Campen in 1477’ hebben we gezien dat het ‘bijzondere vrienden’ in Lissabon waren die de leeuwen (welpen) hadden geschonken. In alle literatuur die ik over dit onderwerp heb geraadpleegd wordt steevast gesproken over Portugese kooplui, ik heb dit echter nergens in een originele bron aangetroffen. De veronderstelling is steeds dat Portugese kooplui de leeuwen schonken om Kampen, een van de machtigste handelssteden van de Nederlanden (het ‘Rotterdam’ van de Middeleeuwen) gunstig te stemmen.

Portugal was in het midden van de 15e eeuw een van de belangrijkste Europese handelsnaties en dat belang nam nog toe door de expansie zuidwaarts, richting Afrika. Maar Portugal was er ook op uit zijn handelsbelangen uit te breiden in noordelijke richting. Kampen bereikte zijn grootste roem in de 13e en 14e eeuw, maar in de tweede helft van de 15e eeuw was de stad nog steeds een van de leidende handelssteden van West-Europa, en bekend van Riga tot Lissabon. Om deze reden is het niet verwonderlijk dat Portugese ‘vrienden’ Kampen hadden uitverkoren met het cadeau van de twee leeuwen, een handelsgeschenk dus. Kamper kooplui waren ook geen onbekende in de haven van Lissabon. In de periode 1438-1458 duikt met zekere regelmaat de Kamper koopman Gyse van Wollen op in Lissabon (bron: Stadsarchief Kampen). Pas veel later, in de 16e eeuw zal een Kamper handelshuis zich in Lissabon vestigen. Het gaat hier om het bekende handelshuis Kuinredorff. Maar misschien is de vestiging van de firma Kuinredorff in Lissabon wel een teken dat de investering van de Portugese ‘vrienden’ geslaagd was?!

In de loop van de 15e eeuw ging het minder met de economie van Kampen, zeker in vergelijking met de voorgaande eeuwen. Vanaf 1430 verzandde de IJssel waardoor de scheepvaart en daarmee ook de handel achteruit ging. Kampen zocht op zijn beurt naar nieuwe stimulansen voor zijn handel. In deze tijd was Lübeck de machtigste Duitse en Oostzeestad van het Hanzeverbond. Wat is logischer dan dat Kampen deze belangrijke stad wilde paaien met een handelgeschenk dat in de tijdgeest paste, twee exotische dieren: twee leeuwen?

De schenking van twee leeuwen van de stad Campen aan Lübeck

Helaas zijn geen documenten bekend over de schenking van de twee jonge leeuwen zelf door het stadsbestuur van Kampen aan Lübeck. We kunnen hier alleen over speculeren. Wel is door het stadsbestuur van Lübeck bevestigd dat deze leeuwen zijn aangekomen. De Leidse onderzoekster Dr. J.J. (Justyna) Wubs-Mrozewicz, gespecialiseerd in Middeleeuwse geschiedenis en met name het Hanze-verbond, vond bij toeval in het archief van de stad Lübeck een dankbrief van het stadsbestuur van Lübeck aan Kampen, uit 1483, waarbij Lübeck de goede ontvangst van twee jonge leeuwen uit Kampen bevestigt. Dr. Wubs-Mrozewicz , als onderzoeker verbonden aan de Universiteit van Leiden, was zo vriendelijk een kopie van deze dankbrief met mij te willen delen waarvoor ik haar bij deze dank zeg.

Hieronder de brief van Lübeck aan Kampen, gevolgd door de transcriptie en de vertaling in hedendaags Nederlands. De transcriptie is, zoals in voorgaande gevallen, van de hand van historicus en Hanze-deskundige Michiel van Wijngaarden. De omzetting in begrijpelijk Nederlands is, zoals voorheen, in gezamenlijk overleg tot stand gekomen.

Dankbrief van de stad Lübeck aan de stad Kampen voor de ontvangst van twee levende leeuwen 1483

Dankbrief van de stad Lübeck aan de stad Kampen voor de ontvangst van twee leeuwen 1483 Bron: Archive in Lübeck, ASA Externa Batavica nr. 0815

De transcriptie luidt als volgt:

1An den raidt
to Campen

2Ersamen wisen heren besunderen guden vrunde, wij hebben bij van
Johann Kock iuweren deurebringeren desses breves eyn par jungeren
leuwen na iuwen schriften dar bij gesant gutliken entfangen ???
uns van iuw toe vruntliken ghifte unde gave mit iuwen schick bijschriften hyr-
in unse stads avergesant geschicket unde schenket ? gutliken
entfangen unde to sundergenen dancknamigen willen entfangen, iuwen
ersamheiden dar vor gans hoichliken vruntliken unde gutliken
dar vor bedanckende, willen ock ensodanes wor wij konnen unde mogen
na gebore will umme iuwe ersamheiden gade deme heren in vroliker
welvartt bevalen, unde de iuwen vruntliken erkennen unde vorschulden
screven des sonnavendes in der Pasche3 weken anno etc. LXXXIII4

Borgermestere unde raide
der stadt Lubeke

1 In de linkermarge: den Stadt Campen gesandt an Lubeck. 2 junge Löwen 1483.
2 In de linkermarge: Post scriptum.
3 Zaterdagavond na Pasen.
4 5 april 1483 (Pasen viel op 30 maart, zaterdagavond na Pasen is 5 april).

NB: Deze transcriptie betreft een werkversie die nog veranderingen kan ondergaan.

Dan de omzetting in meer begrijpelijk Nederlands. Hierbij zijn wij vanzelfsprekend zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke tekst – zonder leestekens die een tekst doorgaans gemakkelijker doen lezen – gebleven. Het leek ons onvermijdelijk en ook wenselijk de vertaling met enige creativiteit uit te voeren. Opvallend is weer de grote omhaal van woorden en de herhaling in de oorspronkelijk brief.

Aan de raad van Campen

Eerzame wijze heren bijzonder goede vrienden, wij hebben van Johann Kock uw boodschapper en brenger van deze brief een paar jonge leeuwen door u zo vriendelijk aan onze stad geschonken met uw begeleidend schrijven goed en met dank ontvangen. Wij willen u eerzamen zeer vriendelijk en goed daarvoor bedanken en veel voorspoed in de toekomst wensen en u dit te kennen geven, aldus opgeschreven op deze zaterdagavond na Pasen anno 83

Burgemeester en raad
van de stad Lübeck

De oorspronkelijke tekst bleek uiterst moeilijk om te zetten in hedendaags Nederlands en Michiel en ondergetekende hebben enigszins de vrije hand gehanteerd bij de ‘vertaling’. Uiteindelijk is de centrale boodschap kort: de twee jonge leeuwen zijn goed aangekomen, waarvoor dank.

Kommentaar

Het meest in het oog springende onderdeel van deze dankbrief is de datum: 5 april 1483. Immers, indien we teruggaan naar de aanstellingsbrief van Jacop Johanszoon: zijn aanstelling als leeuwenverzorger ging in per 14 april 1483. Hoe zijn deze twee data met elkaar in overeenstemming te brengen? Blijkbaar zijn niet alleen de leeuwen die Kampen in 1477 uit Portugal kreeg omgeven met mysteries, ook de leeuwen die Lübeck in 1483 van Kampen kreeg hebben hun geheimen. Daarover een volgende keer meer.

Ik besluit deze aflevering met informatie die ik kreeg van Carin Koopman uit Kampen, voorzitter van de Stichting CultuurZIEN:

‘De Lübecker leeuwen zijn na hun dood opgezet en hebben tot in de tweede wereldoorlog in het Raadhuis van Lübeck gestaan. Toen zijn zij samen met het Raadhuis tijdens een bombardement in vlammen opgegaan.’
(Bron: correspondentie met Carin Koopman, 11 november 2015). Leeuw

 

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in 1477, 1483, Afrika, Bourgogne, Campen, Carin Koopman, CultuurZIEN, Frankrijk, Geen categorie, Gent, Gyse van Wollen, Hanze, Hanzestad, Hanzeverbond, IJsselkade, J.J. Wubs-Mrozewicz, Jaap van Gelderen, Jacop Johanszoon, Kampen, Koning Filips II, Koning Lodewijk XI, Kuinredorff, Lübeck, Leeuwen, Leeuwentoren, Lissabon, Louis XI, Michiel van Wijngaarden, Middeleeuwen, Nederlanden, Noordelijke Nederlanden, Noordwest Europa, ontdekkingsreizen, Paravicini, Paus, Plakkaat van Verlaetinghe, Portugal, Riga, Romeinse Rijk, Rotterdam, Stadsarchief Kampen, Universiteit van Leiden, Vaticaan, Zuidelijke Nederlanden. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s