De aanstelling van een leeuwenverzorger in 1483

De vorige keer heb ik geschreven over de succesvolle verificatie van de kern waarom het verhaal van de leeuwen van Kampen draait: ‘de schenking van twee leeuwen aan de stad Campen door ‘vrienden’ in Lissabon in 1477’. Dit gebeurde aan de hand van een brief uit 1477. Ik eindigde deze aflevering met twee vragen: zijn de leeuwen werkelijk in Kampen aangekomen, en wat is er verder met deze ‘wilde beesten’ gebeurd? Daarover gaat deze aflevering.

IMG_0072Wéér dook ik in de rijke archieven van het Stadsarchief, op zoek naar documenten die mij meer zouden vertellen over de twee leeuwen die naar Kampen kwamen. En wéér kreeg ik steun van archiefmedewerkers, getuige de foto hiernaast. Mijn dank weer aan hen: gemeentearchivaris Margreet Vink-Bos, Otto Ottens en Michiel van Wijngaarden (van links naar rechts).

In diverse publicaties over de middeleeuwse geschiedenis van Kampen is te lezen dat het stadsbestuur een leeuwenbewaarder, of leeuwenverzorger, had aangesteld. Ik was natuurlijk benieuwd of hierover nog een oorspronkelijk document in het archief te vinden zou zijn. Immers, een overtuigender bewijs dat de leeuwen ook werkelijk in Kampen waren aangekomen is moeilijk voor te stellen, naast natuurlijk het feit dat de leeuwen waren gehuisvest in een van de torens in de middeleeuwse stadsmuur van Kampen die daarom de naam ‘Leeuwentoren’ kreeg, en die in 1673 is gesloopt.

Het Stadsarchief Kampen is buitengewoon goed georganiseerd en gedocumenteerd. Eén van de bronnen die rept over de aanstelling van een leeuwenbewaarder of leeuwenverzorger is te vinden in het klassieke overzichtswerk van J. Don, gemeente-archivaris, ‘De Archieven der Gemeente Kampen’ (Deel 1: ‘Het Oud-Archief’, p.2). Met behulp van het in genoemde bron vermelde inventarisnummer 11 werd het oorspronkelijke document gevonden in de stadsarchieven. Eureka!!

SAM_8697

De historicus Michiel van Wijngaarden, die ook een sleutelrol vervulde bij het ontcijferen van de brief van 1477, zorgde weer voor de omzetting van het Middeleeuwse Nederlands in een transcriptie. Samen hebben we vervolgens deze transcriptie omgezet in begrijpelijk Nederlands. Er kwam een verrassend resultaat uit, maar dat zal ik niet meteen verklappen.

SAM_8696

Het is altijd indrukwekkend om een document in handen te hebben dat meer dan 500 jaar oud is! Dit document dateert van 1483 (!) en beschrijft het besluit van het stadsbestuur van Campen om een leeuwenbewaarder aan te stellen die de zorg op zich neemt voor de twee leeuwen, tegen betaling. In de rechterbovenhoek van het document kunnen we ‘Leo’ lezen. Het document is gedateerd 14 april 1483.

De transcriptie zoals opgesteld door Michiel van Wijngaarden volgt hier:

Folio LXV

Lewenwaerd1     1 Rechts in de marge staat leo.

Jacop Johanssoen die wachter heft angenoemen der stat twee olde lewen toe besorgen eten ende drinken over wachte ende waeringe toe doene op syne cost een jair lang ingaende int jair ons Heren MCCCCLXXXIII toe middes april als Tiburcij ende Valeriani Ende dairtoe heft hy angenomen alle die jonge lewen die sie bynnen den jaer krigemogen, die te besorgen als vander olden lewen voirscreven is ter tijt toe sie die stat verschenkeof vereren wil. Item soe sal Jacop voirscreven vander stat dair voir hebben syne cledinge als hie nu en deel jaeren vander stat gehat heft
Item soe sal hem die stat gonnen toe weyden op Soeveningen also voele schape als hy behoeft totten lewen voirscreven toe voeden tot honderde toe ende niet meer Ende op den Grient soe voele hoerne beeste als hi dair toe behoeft tot X of XII toe ende niet meer sonder berngelt mer hy sal den weydemeisters toe kennen geven als hy de schape ende beeste voirscreven op Soeveningen ende den Grient brengen wil
Item soe sal die stat Jacop voirscreven an gelde geven LXXIII Rijnsche gulden XX wit stuver voir den gulden welcke LXXIII Rijnsche gulden die stat Jacop voirscreven uutreyken sal int beghyn vander jaer om sich toe versien van beesten die hem noet synneIn vorwerden storven die lewen offt ene van hem bynnen den jaer voirscreven soe sal Jacop dat gelt der stat weder geven na beloep der tijt ende gelegenheit der saeks
Item dat dringgelt dat vander jongen lewen komet als die verschenct worden wil die Raet an sick holden toe wenden ende toe kieren dairt hem gelievet

Bron: Oud Archief 0001, inv.nr. 11, “Liber Diversorum”. Deel C 1399-1553 (ook genoemd Foliant I), Stadsarchief Kampen. Document getraceerd 1 oktober 2015.

Zoals we hierboven zien hebben middeleeuwse teksten weinig tot geen leestekens, wat het lezen voor ons, moderne Nederlanders, niet vergemakkelijkt. Gelukkig zijn er nog historici zoals Michiel van Wijngaarden die dit wel kunnen lezen. Wie in deze laatste zin een pleidooi leest om de universitaire studierichting ‘Geschiedenis van de Middeleeuwen’ in Nederland te behouden, heeft mij helemaal begrepen!

Dan nu de tekst in begrijpelijk Nederlands:

Leeuwenbewaarder – rechts in de marge staat: leo

De wachter Jacop Johanszoon heeft het werk aangenomen om de twee oude leeuwen van de stad te voorzien van eten en drinken gedurende het houden van de wacht. Dit werk zal Jacop op eigen kosten een jaar uitvoeren, ingaande op 14 april 1483.
Jacop heeft ook de taak aangenomen alle jonge leeuwen die binnen dat jaar worden geboren te zullen verzorgen zoals de oude leeuwen, tot de stad ze wil weggeven. Jacop zal van de stad zijn kleding krijgen, zoals hij nu en in het verleden ook van de stad heeft gekregen.
De stad verleent Jacop toestemming op Seveningen zoveel schapen te weiden als hij nodig heeft om de leeuwen te voeden, tot een maximum van honderd.
Daarnaast geeft de stad hem toestemming op de Grient zoveel hoornvee te weiden als hij nodig heeft, tot een maximum van 10 of 12 en niet meer – vrijgesteld van het betalen voor brandmerken – maar hij zal de weidemeesters te kennen geven wanneer hij de schapen en beesten naar Seveningen en de Grient wil brengen.
De stad zal Jacop in het begin van het jaar 73 Rijnsche guldens (20 witte stuivers voor de gulden) geven om de dieren te kunnen kopen die hij nodig heeft.
In het geval dat de leeuwen, of een van de leeuwen, binnen het lopende jaar sterven, dan zal Jacop het geld teruggeven aan de stad, na verloop van tijd en als hij daartoe in de gelegenheid is.
Het drinkgeld dat de weggegeven jonge leeuwen oplevert, wil de raad houden om naar eigen wens te gebruiken voor het bestuur van de stad.

Gezicht op de stad Kampen vanaf Scheveningen. Staalgravure door A.Fesca naar L. Rohbock. Uit: Terwen, 'Koningrijk der Nederlanden', ca. 1860

Gezicht op de stad Kampen vanaf Seveningen. Staalgravure door A. Fesca naar L. Rohbock. Uit: Terwen, ‘Koninkrijk der Nederlanden’, ca. 1860

Seveningen en de Grient
Voor de lezers die niet erg bekend zijn met de lokale situatie een korte toelichting. Het voormalige eiland Seveningen is onderdeel van het Kampereiland en ligt op de rechteroever van de IJssel. Het ligt schuin tegenover de O.L. Vrouwe- of Buitenkerk van Kampen (rechts in beeld, zie illustratie), op de linkeroever gelegen. In de tijd van Jacop Johanszoon graasde op Seveningen vee. In de zeventiende eeuw stonden er galgen. Het galgenveld stond bekend als ‘Seveningen’. Het is nu een recreatiegebied met campings en een haventje waar pleziervaartuigen dobberen. Het ‘strandje van Seveningen’ is in warme zomers een geliefd toevluchtsoord voor jongeren die verkoeling bij het water zoeken of een duik in de IJssel willen wagen.
De Grient, of Griend, was (een deel van) de voormalige stadsweide, ten noordoosten van Brunnepe – een vissersdorp dat tegenwoordig deel uitmaakt van de gemeente Kampen. Het gebied was als Haegeninher Grynt in 1364 door bisschop Jan van Arkel aan de stad geschonken.

Terug naar het document van 1483, naar Jacop Johanszoon en de leeuwen.

De betekenis van het hierboven beschreven document is niet gering. Het allereerste dat opvalt is dat er gesproken wordt over jonge leeuwen die mogelijkerwijs binnen een jaar geboren zullen worden. Dit houdt in dat de twee leeuwen die Kampen in 1477 van Portugese ‘vrienden’ kreeg niet twee (mannetjes)leeuwen of twee leeuwinnen waren, maar een (mannetjes)leeuw en een leeuwin. Immers, anders neemt men niet een bepaling op over jonge leeuwen die binnen een jaar worden geboren!

Het is heel aannemelijk dat de leeuwen die Kampen in 1477 kreeg welpen waren, jonge leeuwen. Men verscheept geen grote, volwassen leeuwen vanuit Afrika naar Portugal en vervolgens naar de Noordelijke Nederlanden, waar ze nog een tocht van Zeeland naar Kampen moesten maken. Om praktische redenen zullen het jonge leeuwen geweest zijn.

De zoogtijd van leeuwen is acht maanden. De leeuwen die Kampen aan het einde van het jaar 1477 bereikten – na oktober 1477 om precies te zijn – zullen dus naar alle waarschijnlijkheid ouder dan acht maanden geweest zijn. We kunnen hun leeftijd met een gerust hart inschatten op ongeveer een jaar. Verder, een leeuw is na vijf jaar volgroeid. Gebaseerd op de natuurlijke ontwikkeling van deze ‘wilde dieren’ mogen we concluderen dat de leeuwen in de Leeuwentoren in Kampen in 1483 volwassen leeuwen waren die, in principe, in staat waren om voor nakomelingen te zorgen. Wellicht was de leeuwin in de Leeuwentoren ten tijde van de overeenkomst die met Jacop Johanszoon werd gesloten zelfs al drachtig, maar voor deze, niet onaannemelijke, veronderstelling bestaat geen hard bewijs.

In 1483 schonk de stad Kampen aan de Hanzestad Lübeck twee leeuwen. Hiervan bestaat historische documentatie en daarover gaat de volgende aflevering van dit blog. Het kan niet anders dan dat de aan Lübeck geschonken welpen in Kampen waren geboren uit de leeuwen die de stad in 1477 uit Portugal had gekregen.

Dit is een sensationele conclusie. Allereerst omdat niet eerder zo duidelijk de relatie is aangetoond tussen de leeuwen die Kampen in 1477 uit Portugal kreeg en de leeuwen die Kampen in 1483 aan Lübeck schonk. De tekst van de overeenkomst met Jacop Johanszoon is een belangrijke bron voor deze conclusie. Niet eerder is de oorspronkelijke, middeleeuwse tekst zo gedetailleerd ontleed en bestudeerd.
Bovendien is deze conclusie van groot belang omdat de leeuwen die in 1483 in de Leeuwentoren werden geboren de eerste leeuwen waren die in de Noordelijke Nederlanden in gevangenschap werden geboren, waarschijnlijk zelfs in heel Noord-West Europa. Ik kom hier nog op terug. Dit is een historisch unicum, waar Kampen trots op mag zijn.

De Hanzestad Kampen, 15e eeuw. Het ronde bolwerk rechts is de Leeuwentoren.

De Hanzestad Kampen, 15e eeuw.
Het ronde bolwerk rechts is de Leeuwentoren.

De stad kan trouwens nog een ander unicum claimen. Jacop Johanszoon zorgde voor de exotische dieren, die in de Leeuwentoren werden gehouden en tegen betaling te bezichtigen waren voor het publiek. Kampen pronkte natuurlijk met zijn ‘wilde beesten’. Hiermee had Kampen de eerste publieke dierentuin van de Noordelijke Nederlanden. Carin Koopman, van CultuurZIEN in Kampen, gaf mij deze informatie door en dat onze ‘nationale’ dierentuin Artis dit vermeldt in haar stichtingsboek. Ik heb deze bron nog niet kunnen achterhalen, maar zal zodra dit mij is gelukt, hiervan verslag doen op deze plaats.

Waarschijnlijk hielden de betalingen aan Jacop Johanszoon rond 1500 op, in het Stadsarchief zijn in elk geval geen documenten meer aangetroffen die ernaar verwijzen. Leeuwen in het wild worden normaliter 10 tot 14 jaar oud. In gevangenschap kan een leeuw wel meer dan 20 jaar oud worden. We mogen concluderen dat de leeuwen die Kampen in 1477 kreeg de eeuwwisseling niet hebben gehaald. Hiermee is hún verhaal – voorlopig – ten einde, maar we gaan nu eerst verder met hun nakomelingen in Lübeck.
Leeuw

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in 1364, 1477, 1483, 1500, 1860, A. Fesca, Afrika, Artis, Brunnepe, Buitenkerk, Campen, Carin Koopman, CultuurZIEN, Eerste publieke dierentuin van Nederland, Galgeneiland, Griend, Grient, Haegeninher Grynt, Hanzestad, IJsselfront, J. Don, Jacop Johanssoen, Jacop Johanszoon, Jan van Arkel, Jonn van Zuthem, Kampen, Kampereiland, L. Rohbock, Lübeck, Leeuwen, Leeuwentoren, Lissabon, Margreet Vink-Bos, Michiel van Wijngaarden, Middeleeuwen, Noordelijke Nederlanden, O.L. Vrouwe kerk, Onze Lieve Vrouwe kerk, Otto Ottens, Oudste publieke dierentuin van Nederland, Seveningen, Stadsarchief Kampen, Stadsarchivaris, Terwen, Zeeland. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s